Home BİLİYOR MUSUN? UZAY ATIKLARI SORUNU-3: ITU’NUN KÖKENİ OSMANLI’YA DAYANIR
BİLİYOR MUSUN? - 23 Haziran 2020

UZAY ATIKLARI SORUNU-3: ITU’NUN KÖKENİ OSMANLI’YA DAYANIR

İstanbul Barosu Havacılık ve Uzay Hukuku Komisyonu Başkanı Nazlı Can, uzay atıkları sorununu Spacemag Türkiye'ye yazıyor.

Geçtiğimiz yazımda uzay atıkları ile ilgili olarak kronolojik sıra ile yapılmış olan çalışmaları ele aldım ve 2007 yılında kabul edilmiş olan “Birleşmiş Milletler Uzayın Barışçıl Amaçlarla Kullanımı Komitesinin Uzay Atıklarının Azaltılmasına İlişkin Kılavuzu”nun ve IADC’nin kılavuzunun neleri düzenlediğini sizlerle paylaştım.

IADC ve UNOOSA’nın haricinde de uzay atıklarını ele alan kurum ve kuruluşlar var. 1946’da Uluslararası Elektroteknik Komisyonu’nun çalışma sahasına giren elektrik ve elektronik mühendisliği konularının dışındaki standartların belirlenmesi amacıyla kurulmuş olan ve Türkiye’nin de 1955 yılında üyesi olduğu Uluslararası Standartlar Teşkilatı (ISO) da yine uzay atıklarının azaltılmasına yönelik olarak teknik raporlar ve standartlar oluşturmuştur.

STANDARTLAR NELER?

Bunlar;

  1. ISO 24113, Uzay Sistemleri – Uzay Atıklarının Azaltılması Gereklilikleri. (Yayım tarihi: 1. Basım 2010, 2. Basım 2011, 3. Basım hazırlanıyor)

İnsansız sistemlerin tüm unsurları için tatbik edilebilecek olan gereklilikleri içerir. Yörüngedeki süresi boyunca uzay aracının ve fırlatma aracının atık oluşturmayacak şekilde olması ve bu sayede uzay atıklarının azaltılması amacıyla düzenlenmiştir. Uzay atıkları ile ilgili en temel ISO standardıdır.

  1. ISO 23312, Uzay Sistemleri – Detaylı olarak uzay araçları için uzay atıklarının azaltılması gereklilikleri. (Yayım tarihi : 1. Baskı – hazırlanıyor)

ISO 24113’ün uzay araçları ile ilgili kısımlarına uyulmasını destekleyici mahiyettedir. Uzay araçları ile ilgili kapsamlı düzenlemeler yapılacaktır.

  1. ISO 20893, Uzay Sistemleri – Detaylı olarak fırlatma aracının yörünge aşamaları için uzay atıklarının azaltılması gereklilikleri.
  2. ISO 11227, Uzay Sistemleri – Hiper hız etkisiyle uzay aracı maddelerinin püskürmesinin değerlendirilmesi için test usulleri (Yayım tarihi : 1. Basım : 2012, 1. Değişiklik – hazırlanıyor) . Elde edilebilecek olan veriler; özellikle uzay aracının dış yüzeyine uygun malzeme seçilmesi için karar aşamasında önem arz edecektir.
  3. ISO 14200, Uzay ortamı ( doğal ve yapay) – Meteoroidlerin ve uzay atıklarının çevresel modellerinin(yörünge irtifası GEO + 2000 k.m.’den düşük) süreç bazlı tatbiki kılavuzu (Yayım tarihi : 1. Bası -2012)
  4. ISO 16126, Uzay sistemleri – Görev sonrası başarılı bir şekilde imhanın kesin olarak gerçekleşebilmesi için, insansız uzay aracının uzay atıkları ve meteroid etkilerine karşı hayatta kalabilirliğinin değerlendirilmesi (Yayım tarihi : 1. Bası 2014)
  5. ISO 27852, Uzay sistemleri – Yörünge ömrünün tahmini. (Yayım tarihi : 1. Basım – 2011; 2. Basım -2016). Burdaki standartlar ayrıca ISO 24113’ün LEO bölgesinde görev sonrası imha ile ilgili maddelere uyulmasını destekler mahiyettedir.
  6. ISO 27875, Uzay sistemleri – İnsansız uzay araçları ve fırlatma aracının yörünge aşamaları için geri girişteki risk yönetimi ( Yayım tarihi : 1. Bası -2010; Tadil 1- 2016; 2. Bası – hazırlanıyor.)
  7. ISO / TR 16158, Uzay sistemleri – Yörüngedeki cisimlerin çarpışmasının önlenmesi: En iyi uygulamalar, veri gereklilikleri ve operasyonel konseptler. (Yayım tarihi : 1. Bası-2013; 2.bası – hazırlanıyor)
  8. ISO /TR 18146, Uzay sistemleri – Uzay araçları için uzay atıklarının azaltılması dizaynı ve operasyonu kılavuzu . (Yayım tarihi : 1. Bası 2015)
  9. ISO / TR 20590, Uzay sistemleri – Fırlatma aracının yörünge aşamaları için uzay atıklarının azaltılması dizaynı ve operasyonu kılavuzu . (Yayım tarihi : 1. Bası 2017)
  10. ISO 13541, Uzay veri ve bilgi transferi sistemleri – Vaziyet veri mesajları. (Yayım tarihi : 1. Bası -2010; 2. Bası – hazırlanıyor)
  11. ISO 26900 , Uzay veri ve bilgi transfer sistemleri – Yörünge veri mesajları. (Yayım tarihi :1. Bası 2012; 2. Bası –hazırlanıyor) Bu veri paylaşımları çarpmanın önlenmesi, uzay trafiğinin yönetimi gibi konularda önem arz ediyor.
  12. ISO 13526, Uzay veri ve bilgi transfer sistemleri – Veri mesajının takip edilmesi. (Yayım tarihi : 1. Bası – 2010; 2. Bası –hazırlanıyor)
  13. ISO 19389, Uzay veri ve bilgi transfer sistemleri – Kavuşum veri mesajı. Bu veri paylaşımları uydu sahiplerine / operatörlerine zamanında çarpışmadan kaçınılabilmesi için kritik bilgiler verilmesini sağlar.

Gördüğünüz üzere ISO standartları oldukça kapsamlı bir şekilde tanzim edilmiştir. Uzay atıklarının önlenmesi ve azaltılması ile ilgili bir diğer uluslararası düzenleme ise Uluslararası Telekomünikasyon Birliği(ITU) tarafından yapılmıştır.

Kısaca ITU’den bahsedecek olursam; ilk kez 1865 yılında içinde Osmanlı İmparatorluğu’nun da yer aldığı 20 kurucu üye tarafından “Uluslararası Telgraf Birliği” olarak kurulmuş olan birlik ardından 15 Ekim 1947 tarihinde Birleşmiş Milletler’e bağlı olarak faaliyet gösteren bir kuruluş haline gelmiştir.

Birliğin üç sektörü bulunmaktadır. Bunlar; Radyokomünikasyon Sektörü (ITU–R) , Telekomünikasyon Standartları Sektörü (ITU-T) ve Telekomünikasyon Kalkınma Sektörü (ITU-D) vardır.

Radyofrekans spektrumunun ve uydu yörüngelerinin tüm telekomünikasyon hizmetleri için adil, verimli, rasyonel, ekonomik kullanımı amacıyla faaliyet gösteren Radyo Komünikasyon Sektörü 1993 yılında “Yer Sabit Yörüngenin – Uydu Yörüngesinin Çevresel Korunması” hakkında tavsiye kararını kabul etti. Söz konusu tavsiyeler 2004 yılına gelindiğinde tadil edildi ve en son haline de 2010 yılında geldi.

TAVSİYELER NELER?

17 Aralık 2010’da onaylanan ITU-R S.1003-2 (12/2010) sayılı tavsiye uyarınca;

Tavsiye 1 : Yörüngeye uydu yerleştirilirken GSO bölgesine mümkün olduğu kadar az atık salınımı olacaktır

Tavsiye 2 : Apojesi GSO irtifasında veya yakınında olan eliptik transfer yörüngelerindeki atıkların ömürlerinin kısaltılabilmesi için makul her türlü çaba sarf edilecektir.

Tavsiye 3: GEO uydusu ömrünün sonunda yakıtı tamamen tükenmeden GSO bölgesinden taşınmalıdır şöyle ki; yörüngesindeki doğal bozucu kuvvetlerin tesirinde yerberisi GEO irtifasından 200 k.m. den daha az olmayan bir yörüngede kalacaktır.

Tavsiye 4: Mezar yörüngeye nakil aktif uydularla radyo frekansı karışması olmasından kaçınılması için özel özen gösterilerek gerçekleştirilecektir.

Halen yürürlükte olan ITU-R 2.1003.2 no.lu bu tavsiye Uluslararası Telekomünikasyon Birliği üyesi devletler için geçerlidir ve GSO’daki uyduların operasyonları ile ilgilidir ancak ITU Radyokomünikasyon Genel Kurulu’nun tavsiyesi olması dolayısıyla hukuken bağlayıcı değildir.

Son olarak da uluslararası bir kuruluş olduğu için uzay atıkları ile ilgili uluslararası düzenlemeleri ele almışken bahsetmekte fayda gördüğüm Avrupa Uzay Ajansı(ESA)’nın uzay atıkları ile ilgili düzenlemesinden bahsetmek istiyorum. ESA Genel Müdürü’nün idari talimatlar ve politikaları tüm ESA çalışanları için bağlayıcıdır ve ESA’nın üçüncü kişilerle ilişkisinde de bunlara uyumun sağlanması gerekir. ESA da Avrupa Uzay Atıklarının Azaltılması İçin Davranış Kuralları, IADC’nin ve B.M.’in uzay atıklarının azaltılması ile ilgili kılavuzlarına da atıfta bulunarak bir düzenleme yapmıştır.   Avrupa Uzay Ajansı Genel Müdürü’nün idari talimatı olan “Ajans Projelerinde Uzay Atıklarının Azaltılması Politikası” 28 Mart 2014’te yürürlüğe girdi. Bu düzenleme ESA’nın daha önceki 2008 yılındaki talimatının yerine kaim olmak üzere geldi.

Söz konusu talimat ile beraber Uzay Standardizasyonu Üzerine Avrupa Koordinasyonu (ECSS) tarafından 2012’de oluşturulan ECSS-U-AS-10C standardı Ajans projeleri için uzay atıklarının azaltılması ile ilgili teknik gereklilikler konusunda ESA standardı olarak kabul edildi.

Uzay faaliyetlerinde önde gelen ülkelerin kendi iç hukuklarında da geçtiğimiz haftaki yazımda bahsettiğim düzenlemeler ve bu düzenlemelere uygun olarak uzay atığının azaltılmasına yönelik yasalarının olduğunu söyleyebiliriz.

Saygı ve selamlarımla,

NAZLI CAN KİMDİR?

Nazlı Can 2003 yılında İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun olmuştur. Havacılık ve uzay faaliyetlerine olan ilgisi dolayısıyla 2008 yılında İstanbul Barosu’nun Havacılık ve Uzay Hukuku Komisyonu’nu kurmuş ve halen daha başkanlığını yürütmektedir. Hollanda’da da Leiden Üniversitesi’nde Havacılık ve Uzay Hukuku üzerine yüksek lisans çalışmalarını tamamlamıştır. Yüksek lisans tezi olarak uçak kazalarının hukuki yönünü inceleyen Can takiben hem havacılık hem de uzay hukuku ile ilgili çok sayıda konferans ve seminer vermiş ve makaleler yayınlamıştır.

İstanbul Teknik Üniversitesi Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi, Hezarfen Havacılık ve Uzay Teknolojileri Enstitüsü, İstanbul Barosu ve daha pek çok kurum ve kuruluşta havacılık ve uzay hukuku dersleri vermiş olan Can aynı zamanda Türkiye Uzay Madenciliği Çalışma Grubu kurucularından olup Uzay Teknolojileri Eğitim Birliği, Savunma Havacılık ve Uzay Derneği üyesidir ve Uzay Teknolojilerinde Son Gelişmeler Konferansı’nın da organizasyon komitesindedir. Uydularla konum belirleme sistemleri (GNSS), GNSS sistemlerine yönelik siber saldırılar, uzay atıkları, insansız hava araçları, uzayın askeri kullanımı, uçak kazaları, yolcu hakları, havacılıkta siber güvenlik gibi konular üzerine de çalışmalar yapmış olan Nazlı Can halen daha serbest avukatlık faaliyetlerine ve akademik çalışmalarına devam etmektedir.

BAĞLANTILI HABER VE MAKALELER:

UZAY ATIKLARI SORUNU: UZAY HUKUKÇUSU NAZLI CAN YAZIYOR…

UZAY ATIKLARI SORUNU-2: YEDİ MADDEDE UZAY ÇÖPÜ KILAVUZU

SPACEMAG TÜRKİYE’Yİ TAKİP ETMEK İÇİN TIKLAYIN: TWİTTER, instagram, YOUTUBE, LinkedIN, FACEBOOK, PİNTEREST